Jochen is professor aan de Universiteit Gent en gespecialiseerd in kinderopvang, ouderschap en opvoedingsondersteuning. Hij heeft het graag over diversiteit en inclusie en ziet dat dit een heel actueel thema is in Nederland. ‘Ik zie momenteel een enorme tendens waarin men zegt dat het aantal kinderen met zorgbehoeften exponentieel toeneemt. Ik mis daar wel een cijfermatige houvast. Ik denk eerder dat dit een gevoel is ontstaan vanuit de praktijk.’

Een maakbaar project

Wat volgens hem meespeelt? ‘We willen dat het goedkomt met kinderen, en dat is een nobele intentie. Maar door voortdurend te vergelijken met andere kinderen, zien we heel snel tekorten. Terwijl een verschil ook gewoon een ander tempo of een andere ontwikkeling kan zijn. We willen het voorspelbare kind want dat past bij onze tijdsgeest. Opvoeding als een maakbaar project. Als we maar vroeg genoeg ingrijpen, dan kunnen we alles beheersen.’

Het achterstandsmodel

Die manier van denken ziet Jochen terug in wat hij het achterstandsmodel noemt. ‘In de kinderopvang worden grofweg twee modellen gehanteerd om naar diversiteit te kijken: het achterstandsmodel en het diversiteitsmodel. Het achterstandsmodel is vaak heel dominant aanwezig. In dat model kijken we naar kinderen vanuit verwachtingen. We hebben gemiddelden zoals: op deze leeftijd moet een kind dit kunnen, op die leeftijd dat. Als een kind afwijkt van die norm, zoals later beginnen met lopen, dan gaan de alarmbellen af.’

Kinderopvang wordt voorwaardelijk

Volgens Jochen creëer je dan een kloof. ‘Kinderopvang wordt dan voorwaardelijk. Want op een bepaald moment zeggen we dan: “We hebben alles gedaan wat we konden om de tekorten weg te werken, maar het lukt niet. Dit kind kan hier niet blijven.”’

Die manier van denken is heel dominant volgens hem. ‘Het sijpelt door in de hele maatschappij. Ook in Vlaanderen zie je slogans zoals: “Bij ons is elk kind gelijk.” Dat klinkt mooi, maar in de praktijk betekent het vaak dat we verschillen negeren. En door die verschillen niet mee te nemen, discrimineren we juist.’

Multicultureel feest

Hij ziet het niet alleen ontstaan als er verschillen zijn in de ontwikkeling, maar ook als het gaat om de culturele achtergrond van kinderen. ‘Je krijgt dan situaties waarin er bijvoorbeeld geen culturele feesten meer gevierd worden, omdat men “neutraal” wil zijn. Een klassiek voorbeeld is het jaarlijkse multiculturele feest. Klinkt heel leuk, iedereen neemt iets mee uit zijn of haar cultuur en kan daar iets over vertellen. Dat doen we één keer per jaar, en de rest van het jaar negeren we die verschillen dan weer compleet.

Het diversiteitsmodel

Wat is een alternatief volgens Jochen? ‘Dat tweede model waar ik het in het begin over had. Het diversiteitsmodel vertrekt vanuit een totaal andere visie. Daarin is het niet de vraag hoe kinderen zich moeten aanpassen aan de omgeving, maar: hoe kunnen wij de omgeving aanpassen aan de noden van kinderen?’

Iedereen moet zich thuis voelen

Wat dit precies inhoudt legt Jochen graag uit. ‘Kinderopvang moet een plek zijn waar iedereen zich thuis voelt. Je goed voelen in de groep is een basisvoorwaarde voor ontwikkeling. Dat begint al bij baby’s, want die hebben ook de natuurlijke behoefte om erbij te horen.’

Benoem en erken verschillen

Daarnaast is kinderopvang een plek waar identiteit tot ontplooiing moet kunnen komen. ‘Kinderen worden niet geboren met het idee dat twee papa’s raar zijn. Dat leren ze. Net zoals een kind leert dat eten met een lepel “hoort”, terwijl in India met de handen eten perfect normaal is. In plaats van dat te corrigeren, kunnen we die verschillen benoemen en erkennen. Als een kind tegen een ander kind zegt: “Wat raar dat jij twee mama’s hebt,” dan is het belangrijk om dit niet te negeren maar om in te grijpen. Bijvoorbeeld door een boek voor te lezen over verschillende gezinsvormen.’

Foto’s meenemen uit hun land

Daarnaast is kinderopvang een plek waar iedereen van elkaar kan leren. ‘Wanneer kinderen met verschillende achtergronden betekenisvol contact hebben, worden vooroordelen ook minder,’ geef Jochen aan. ‘In de buitenschoolse opvang zie je soms mooie voorbeelden. Als kinderen op vakantie gaan naar het land waar hun ouders vandaan komen, brengen ze foto’s mee en een dagboekje van wat ze daar hebben gedaan en hoe de mensen daar leven. Op die manier krijgt identiteit echt een plaats.’

Kinderen met een extra zorgvraag

En hoe zit dit dan met kinderen die een extra zorgvraag hebben? Hoe geef je hen een plek binnen de kinderopvang? ‘Samenwerken met andere instanties is hierin belangrijk, want dit is een maatschappelijk probleem en het is niet alleen aan de kinderopvang om dit op te lossen. Want waarom zou een kind met zorgbehoeften soms niet gewoon een halve dag naar de opvang kunnen komen?’

Verschillen zijn er nu eenmaal of je nu wilt of niet

Jochen geeft aan dat kinderen al op zeer jonge leeftijd leren hoe er naar verschil wordt gekeken: ‘Vanaf het moment dat ze buiten komen, is diversiteit aanwezig. Kinderen zien diversiteit, ook als wij doen alsof het er niet is. Ze leren al heel snel wat “normaal” en “abnormaal” is. Dat besef onderschatten we enorm. Dus als pedagogisch professional kun je een grote rol spelen in het verminderen van discriminatie. Gewoon door te benoemen dat die verschillen er zijn.’